Dziewięć światów mitologii nordyckiej – podróż przez kosmologię Wikingów

Wyobraź sobie wszechświat nie jako jedną kulę zawieszoną w próżni, ale jako dziewięć odrębnych światów połączonych gałęziami i korzeniami kosmicznego drzewa. To nie science fiction. To sposób, w jaki Wikingowie rozumieli rzeczywistość.

Midgard – świat ludzi – to tylko jeden z dziewięciu. Nad nami są światy bogów, pod nami krainy zmarłych i lodu. Obok żyją olbrzymy, krasnoludy, elfy. Wszystkie te światy splatają się ze sobą, dotykają, czasem kolidują.

Dziś zabiorę cię w podróż przez nordycki kosmos. Poznasz każdy z dziewięciu światów, jego mieszkańców i znaczenie w większej układance mitologii. A na końcu dowiesz się, jak te starożytne koncepcje wciąż żyją w popkulturze – od Marvela po God of War.

Gotowy? Wejdźmy na Bifröst, tęczowy most, i rozpocznijmy podróż.

Struktura nordyckiego kosmosu

Zanim zaczniemy odwiedzać poszczególne światy, musimy zrozumieć, jak się one do siebie mają. To nie jest prosty układ pionowy (niebo-ziemia-piekło) jak w chrześcijaństwie. Kosmologia nordycka jest znacznie bardziej skomplikowana.

Yggdrasil jako oś

Wszystko trzyma się dzięki Yggdrasil – Drzewu Świata, o którym pisaliśmy już w poprzednim artykule. To gigantyczny jesion, którego gałęzie rozciągają się nad wszystkimi światami, a korzenie sięgają najgłębszych otchłani.

Wyobraź sobie Yggdrasil jako centralną kolumnę. Dziewięć światów jest do niego przyczepionych – niektóre na gałęziach, niektóre wokół pnia, niektóre przy korzeniach. Nie ma jednoznacznej „mapy” w źródłach, ale można je podzielić na trzy poziomy.

Trzy poziomy światów

Większość badaczy (i współczesnych interpretacji) organizuje światy tak:

Poziom górny – świat bogów i duchów:

• Asgard (Asowie)
• Vanaheim (Wanowie)
• Alfheim (jasne elfy)

Poziom środkowy – świat śmiertelnych i materialnych:

• Midgard (ludzie)
• Jotunheim (olbrzymy)
• Svartalfheim (krasnoludy/ciemne elfy)
• Nidavellir (krasnoludy – według niektórych źródeł)

Poziom dolny – świat pierwotnych sił i śmierci:

• Niflheim (lód i mgła)
• Muspelheim (ogień)
• Helheim (zmarli)

Ale uwaga! To współczesna interpretacja. W Eddzie nie ma tak klarownego podziału. Snorri Sturluson wymienia różne światy w różnych miejscach, czasem zaliczając je do innych kategorii. To pokazuje, że mit był żywy, zmienny, z wieloma lokalnymi wersjami.

Połączenia między światami

Światy nie są odizolowane. Między nimi są mosty, bramy, przejścia.

Najbardziej słynny to Bifröst – tęczowy most łączący Asgard z Midgardem. Strażnikiem mostu jest Heimdall, bóg o najostrzejszym wzroku i słuchu. Podczas Ragnarök – końca świata – Bifröst zostanie zniszczony przez armię olbrzymów i demonów.

Są też inne przejścia. Szamani mogli podróżować między światami w stanach transu. Odyn jeździł na swoim ośmionogim koniu Sleipnirze między światami. Korzenie i gałęzie Yggdrasil same w sobie były drogami.

Teraz, gdy znamy strukturę, odwiedźmy każdy świat z osobna.

Górne światy – siedziby bogów i duchów

Asgard – forteca Asów

Asgard to świat Asów – głównego panteonu bogów nordyckich. Tutaj mieszkają Odyn, Thor, Frigg, Baldur, Loki (przynajmniej czasami) i wszyscy inni.

To nie jeden wielki pałac, ale całe królestwo z wieloma halami. Każdy z głównych bogów ma swoją siedzibę:

• Valaskjálf – pałac Odyna, gdzie stoi jego tron Hliðskjálf, z którego widzi wszystkie światy
• Bilskirnir – hala Thora, największa ze wszystkich (540 pokoi!)
• Fensalir – dom bogini Frigg
• Valhalla – słynna hala poległych wojowników, ale to nie osobny świat, tylko część Asgardu

W Asgardzie jest też Iðavöllr – równina, gdzie bogowie spotykają się na narady. Po Ragnaröku to właśnie tutaj ma się pojawić nowy, oczyszczony świat.

Mury Asgardu zbudował olbrzym (który później został zabity przez Thora, gdy zażądał jako zapłaty słońca, księżyca i bogini Freyji – nie dajcie olbrzymom budować murów, kończy się źle).

Co oznacza Asgard dziś?

W popkulturze Asgard to często złoty, lśniący pałac (patrz: Marvel). Dla Wikingów był bardziej… wikingowski. Wielkie hale drewniane, place bitew, skarby. Raj dla wojownika, nie dla świętego.

Jeśli fascynuje cię Asgard i jego mieszkańcy, możesz nosić ich symbole. Młot Thora to bezpośrednie połączenie z tym światem – broń jego najpotężniejszego obrońcy.

Vanaheim – dom Wanów

Vanaheim to świat drugiej grupy bogów – Wanów. Kim są Wanowie?

W mitologii nordyckiej istnieją dwie rodziny bogów: Asowie (bogowie wojny, władzy, porządku) i Wanowie (bogowie płodności, natury, bogactwa). Na początku czasu obie grupy toczyły wojnę – Æsir-Vanir War – pierwszą wojnę w historii świata.

Po wojnie ustanowiono pokój i wymieniono zakładników. Najsłynniejsi Wanowie żyjący wśród Asów to:

• Freyr – bóg płodności, słońca i dobrej pogody
• Freyja – bogini miłości, piękna, magii i wojny (tak, Wanowie też potrafią walczyć)
• Njörðr – bóg mórz i żeglugi

Sam Vanaheim jest tajemniczy. Źródła mówią o nim niewiele. Prawdopodobnie był bardziej „dziki” niż uporządkowany Asgard – bliżej natury, mniej struktury społecznej.

Dlaczego to ważne?

Podział Asowie-Wanowie może odzwierciedlać rzeczywiste zderzenie kultur w historii Skandynawii – może starsi, rolniczy bogowie (Wanowie) spotkali się z nowszymi, wojowniczymi (Asowie) gdy różne plemiona migrowały i się mieszały?

Alfheim – kraina jasnych elfów

Alfheim to świat elfów – ale nie takich elfów jak Legolas z Tolkiena. Nordyckie elfy (Álfar) to istoty duchowe, bliskie bogom.

Są dwa rodzaje elfów:

• Ljósálfar (jasne elfy) – mieszkają w Alfheim, są piękni, świetlani, przyjaźni ludziom
• Dökkálfar (ciemne elfy) – mieszkają pod ziemią (w Svartalfheim), są ciemni i chyba mniej przyjaźni

Władcą Alfheim jest Freyr (ten sam Wan, o którym mówiliśmy). Dostał ten świat w prezencie jako dziecko – całkiem niezły prezent urodzinowy, nie?

Elfowie są związani z płodnością, naturą, przodkami. Wikingowie składali im ofiary (álfablót) jesienią, prosząc o błogosławieństwo.

Elfowie w kulturze

Tolkien zrewolucjonizował koncepcję elfów. Jego wysokie, mądre, piękne i długowieczne elfy stały się standardem fantasy. Ale nordyckie elfy były bardziej dwuznaczne – mogły pomóc, mogły zaszkodzić. Bardziej jak феи w folklorze celtyckim.

Świat środkowy – tu dzieje się akcja

Midgard – nasz dom

Midgard to „środkowa ziemia” (ja, mid = środek, garðr = ogród/obwarowanie). To świat ludzi. Nasz świat.

Midgard powstał z ciała zabitego olbrzyma Ymira – pierwszej istoty w kosmosie. Asowie (Odyn, Vili i Vé) zabili Ymira i stworzyli z jego:

• Ciała – ziemię
• Krwi – morza
• Kości – góry
• Czaszki – niebo
• Mózgu – chmury
• Włosów – drzewa

Metalowe, prawda?

Midgard jest otoczony wielkim oceanem, w którym pływa Jörmungandr – Wąż Midgardu, tak wielki, że opasuje cały świat i gryzie własny ogon. To jeden z dzieci Lokiego (tak, Loki miał ciekawe potomstwo).

Połączenie z Asgardem

Tęczowy most Bifröst łączy Midgard z Asgardem. Bogowie mogą schodzić do ludzi, ludzie (wyjątkowo) mogą wejść do Asgardu. Po śmierci szczególnie dzielni wojownicy są zabierani do Valhalli przez Walkirie.

Midgard jako metafora

Dla Wikingów Midgard nie był „niższym” światem. Był centrum akcji. Tutaj toczyły się prawdziwe wydarzenia – miłość, wojna, śmierć, honor. Bogowie byli ważni, ale ludzie mieli swoją godność.

Możesz nosić symbole łączące Midgard z innymi światami – np. Bifröst jako motyw w biżuterii przypomina o połączeniu między światami.

Jotunheim – kraina olbrzymów

Jotunheim to dom Jötnar – olbrzymów (czasem tłumaczonych jako „joguni” po polsku). Ale „olbrzym” to mylące tłumaczenie. Jötnar to nie tylko duzi ludzie. To siły chaosu, natury nieposkromionej, pierwotnej dzikości.

Olbrzymy to wrogowie bogów. Ale to skomplikowana wrogość – bogowie często się z nimi zadają:

• Thor co chwilę jedzie zabijać olbrzymy
• Ale też Odyn miał romans z olbrzymką Gunlod
• Freyr zakochał się w olbrzymce Gerðr
• Njörðr był żonaty z olbrzymką Skaði

Geografia Jotunheim

To dziki, skalisty, zimny świat. Wielkie góry, mroczne lasy, lodowe jaskinie. Stolica to Utgard – forteca największego z olbrzymów, Utgarða-Lokiego (nie mylić z Lokim-bogiem).

W słynnej opowieści Thor odwiedza Utgard i przechodzi przez serię prób. Wydaje się przegrywać, ale na końcu okazuje się, że Utgarða-Loki używał iluzji. Thor m.in.:

• Pił z rogu, który był połączony z oceanem (obniżył poziom mórz!)
• Mocował się ze Starością (nikt nie pokona czasu)
• Próbował podnieść kota, który był w rzeczywistości Jörmungandrem

Olbrzymy jako siła natury

Jötnar reprezentują to, czego cywilizacja (Asgard) nie może kontrolować. Burze, trzęsienia ziemi, lawiny. Podczas Ragnarök olbrzymy zniszczą Asgard – natura wygra z kulturą. Ale potem przyjdzie nowy cykl.

Svartalfheim i Nidavellir – podziemne królestwa

Tutaj robi się skomplikowanie, bo źródła są niejasne.

Svartalfheim to dom Svartálfar (ciemnych elfów). Ale w niektórych źródłach „ciemne elfy” i „krasnoludy” to ta sama grupa. W innych są oddzielni.

Nidavellir (lub Niðavellir) to wyraźnie dom krasnoludów (dvergar). Mistrzów kowalstwa, którzy stworzyli najlepsze magiczne przedmioty bogów:

• Mjölnir – młot Thora
• Gungnir – włócznia Odyna
• Draupnir – pierścień Odyna, który tworzy osiem nowych pierścieni co dziewiątą noc
• Gullinbursti – złota świnia Freyra
• Skidbladnir – statek, który zawsze ma dobry wiatr i można go złożyć do kieszeni

Krasnoludy żyją pod ziemią, w jaskiniach pełnych skarbów. Nie lubią światła słonecznego, które może zamienić je w kamień.

W God of War Kratos spotyka braci krasnoludów – Brokka i Sindri – którzy wykuli topór Lewiatan i młot Thora. Gra świetnie przedstawia krasnoludy jako jednocześnie utalentowanych i małostkowych.

Dolne i zewnętrzne światy – pierwotne siły

Niflheim – kraina lodu i mgieł

Niflheim to jeden z dwóch pierwotnych światów (drugi to Muspelheim). Istniał jeszcze przed powstaniem innych światów.

To kraina lodu, mgły, ciemności i chłodu. W jej centrum leży Hvergelmir – „wrzący kocioł” – źródło wszystkich rzek. Z Hvergelmir wypływa jedenaście rzek zwanych Élivágar.

Pod jednym z korzeni Yggdrasil w Niflheim gryzie Níðhöggr – smok/wąż, który pożera korzenie drzewa i ciała zmarłych przestępców.

Niflheim vs Helheim

W niektórych źródłach Niflheim i Helheim to ten sam świat. W innych Helheim jest częścią Niflheim. Albo oddzielnymi, ale sąsiadującymi światami. Mitologia nordycka nie ma jednolitego kanonu!

Muspelheim – świat ognia

Muspelheim to przeciwieństwo Niflheim – kraina wiecznego ognia, żaru, wulkanów i lawy.

To dom Ogniowych Olbrzymów (eldar jötnar) z Surtem na czele. Surtr (lub Surt) to potężny olbrzym z płonącym mieczem, który podczas Ragnarök podpali świat i zniszczy bogów.

Muspelheim też istniał przed innymi światami. Według mitu tworzenia, gdy gorące powietrze z Muspelheim spotkało się z zimnym lodem z Niflheim w pustce Ginnungagap, powstało życie – najpierw olbrzym Ymir, potem krowa Auðumbla.

Surtr jako nieunikniony koniec

Surtr jest przerażający, bo nieuchronny. Siedzi w Muspelheim i czeka. Wie, że nadejdzie jego czas. Podczas Ragnarök poprowadzi ogniowych olbrzymów przeciwko bogom. I wygra.

Ale to nie koniec historii. Po Ragnarök świat się odradza. Ogień niszczy, ale też oczyszcza.

Helheim – królestwo zmarłych

Helheim (lub po prostu Hel) to kraina umarłych. Rządzi nią Hel (lub Hela) – córka Lokiego, w połowie piękna, w połowie rozkładająca się.

Tutaj trafiają zmarli, którzy nie zginęli w bitwie. To nie jest miejsce kar jak chrześcijańskie piekło. To po prostu miejsce, gdzie są zmarli. Może niezbyt przyjemne (zimne, mgłę, monotonne), ale nie pełne tortur.

Valhalla vs Helheim

Wikingowie wierzyli, że dzielni wojownicy zabici w bitwie trafiają do Valhalli (w Asgardzie), gdzie piją, walczą i biesiadują z Odynem, przygotowując się do Ragnarök.

Ale nie każdy tam trafia. Większość ludzi – zmarłych z choroby, starości, wypadków – idzie do Helheim. To było źródło motywacji dla wikingów – umrzeć w bitwie to zaszczyt.

Naglfare

W Helheim budowany jest Naglfar – statek z paznokci zmarłych (czytasz dobrze – z paznokci). Podczas Ragnarök ten statek wypłynie pełen zmarłych i demonów, by zaatakować Asgard. Dlatego Wikingowie obcinali paznokcie zmarłym – żeby nie przyspieszać budowy Naglfare!

Dziewięć światów w popkulturze

Nordycka kosmologia przeżywa renesans w popkulturze. Zobaczmy gdzie:

Marvel Cinematic Universe

W filmach Marvela (Thor, Avengers) dziewięć światów jest centralnym elementem. Bifröst, Asgard, Jotunheim, Svartalfheim – wszystkie pojawiają się. Ale Marvel mocno komercjalizuje mitologię – światy to nie mityczne sfery, ale planety połączone wormholes.

Ciekawostka: W „Thor: Ragnarok” Hela niszczy Mjölnir. W mitologii to Surtr ma zniszczyć świat podczas Ragnarök.

God of War (2018)

Ta gra traktuje mitologię z największym szacunkiem. Kratos i Atreus dosłownie podróżują między światami przez Yggdrasil. Możesz odwiedzić Alfheim, Helheim, Jötunheim, Muspelheim, Niflheim. Każdy świat ma unikalną atmosferę i estetykę.

Gra pokazuje też Światowy Wąż (Jörmungandr), który pomaga bohaterom. To piękna interpretacja mitu.

Assassin’s Creed Valhalla

W AC Valhalla główny bohater (Eivor) ma wizje związane z Asgardem. W specjalnych misjach wcielasz się w Odyna i przeżywasz wydarzenia z perspektywy bogów. To ciekawy sposób na edukację o mitologii.

Vikings (serial)

Serial pokazuje wierzenia Wikingów bardziej „w użyciu” – jak wpływały na życie codzienne. Są sceny ofiarowania, wizji Valhalli, przywołań bogów przed bitwą.

Dziewięć światów nordyckich – złożone uniwersum

Dziewięć światów nordyckich to coś znacznie bardziej fascynującego niż prosty podział niebo-ziemia-piekło. To cały kosmos pełen życia, konfliktów, cudów i niebezpieczeństw. Od złotych hal Asgardu po lodowe pustkowia Niflheim, od kuźni krasnoludów po ogniowe królestwo Surtra.

Wikingowie nie postrzegali swojego świata (Midgardu) jako odosobnionego. Byli częścią większego kosmosu, połączeni z bogami, elfami, olbrzymami. Yggdrasil spajało to wszystko w jedną organiczną całość.

Dzisiaj możemy nosić symbo le nawiązujące do tej kosmologii. Zawieszka z Yggdrasil przypomina o połączeniu wszystkich światów. Młot Thora to symbol obrońcy Midgardu i Asgardu.Bransolety z runami mogą zawierać znaki związane z konkretnymi światami.

Chcesz zgłębić temat? Sprawdź nasz blog, gdzie regularnie publikujemy artykuły o mitologii nordyckiej. A jeśli szukasz biżuterii inspirowanej Wikingami –zapraszamy do sklepu.

Pamiętaj: jesteś w Midgardzie, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by nosić symbole innych światów.

Najczęściej zadawane pytania o dziewięć światów

Które światy można odwiedzić w God of War?

W God of War (2018) możesz odwiedzić sześć z dziewięciu światów: Midgard (główny hub), Alfheim (świat elfów), Helheim (kraina zmarłych), Niflheim (mglisty labirynt), Muspelheim (areny bojowe) i Jötunheim (na samym końcu gry). Nie możesz odwiedzić Asgardu, Vanaheim i Svartalfheim – choć sequel (God of War: Ragnarök) dodaje niektóre z nich.

Dlaczego Loki jest w Asgardzie, skoro jest olbrzymem?

Loki jest Jötunem (olbrzymem) z urodzenia, ale został adoptowany przez Odyna jako dziecko. Dlatego mieszka w Asgardzie i jest traktowany jako brat Thora (choć technicznie nie jest). To jeden z wielu przykładów, jak granice między światami nie są absolutne – jest wymiana, migracja, relacje między mieszkańcami różnych światów.

Czy ludzie mogli podróżować między światami?

W mitach nieliczni wyjątkowi ludzie podróżowali między światami – bohaterowie, szamani, ludzie pod opieką bogów. Bifröst był strzeżony przez Heimdalla. Ale istniały inne drogi – przez sny, wizje, stany mistyczne. Wikińskie völvy (wróżbitki) mogły „widzieć” inne światy w transach.

Co to jest Ginnungagap?

Ginnungagap to „ziejąca pustka” lub „magiczna otchłań” – pierwotna próżnia, która istniała przed stworzeniem światów. Na północy był Niflheim (lód), na południu Muspelheim (ogień), a między nimi Ginnungagap. Gdy ciepło i zimno się spotkały, powstało życie – najpierw olbrzym Ymir. Z jego ciała stworzono Midgard i inne światy.

Ile światów przetrwa Ragnarök?

To nie jest jasne w źródłach. Ragnarök zniszczy większość światów – szczególnie Asgard (spalony przez Surtra) i prawdopodobnie Midgard. Ale według Völvy nowy świat powstanie po Ragnarök – czysty, świeży, zielony. Para ludzi (Líf i Lífþrasir) przetrwa ukryta w Yggdrasil. Niektórzy bogowie też przeżyją – synowie Thora, Vidar, Modi, Magni.

Czym różni się kosmologia nordycka od greckiej?

Grecka kosmologia jest bardziej „warstwowa” – Olimp na górze (bogowie), ziemia w środku (ludzie), Hades na dole (zmarli). Nordycka jest bardziej „rozproszona” – dziewięć światów na różnych poziomach Yggdrasil, często sąsiadujące ze sobą. Greckie podziemie to miejsce kar i nagród. Nordyckie Helheim to po prostu miejsce, gdzie są zmarli – bez wyraźnego systemu kar.

Gdzie jest Valhalla w dziewięciu światach?

Valhalla nie jest osobnym światem – to wielka hala w Asgardzie. To część świata Asów, dokładnie rezydencja Odyna, gdzie gromadzi poległych wojowników (Einherjar). Często jest mylona z osobnym światem przez ludzi nieznających mitologii, ale Valhalla = hala w Asgardzie, nie oddzielny świat.